Parmenides z Elei, żyjący około 515 roku p.n.e., był jednym z najwybitniejszych filozofów przedsokratejskich, który położył fundamentalne podwaliny pod zachodnią ontologię i racjonalizm. Urodzony w arystokratycznej rodzinie w Elei, nie tylko zasłynął jako twórca szkoły eleackiej i autor przełomowego poematu „O naturze”, ale także jako aktywny polityk i prawodawca. Jego radykalne rozróżnienie na drogę prawdy i drogę opinii, a także teza o jedności i niezmienności bytu, wywarły niezatarty wpływ na rozwój myśli filozoficznej, kształtując dzieła takich myślicieli jak Platon i Arystoteles. Na [miesiąc rok] Parmenides ma około 2541 lat.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Około 2541 lat (na [miesiąc rok])
- Żona/Mąż: Brak informacji
- Dzieci: Brak informacji
- Zawód: Filozof, polityk, prawodawca
- Główne osiągnięcie: Ustanowienie fundamentów ontologii i szkoły eleackiej, autor poematu „O naturze”.
Parmenides – Filozof z Elei
Pochodzenie i status społeczny
Parmenides urodził się w Elei, greckiej kolonii na terenie dzisiejszych Włoch, znanej wówczas jako Wielka Grecja. Pochodził z prominentnej rodziny arystokratycznej, co w społeczeństwie starożytnej Grecji otwierało mu drogę do pełnienia funkcji publicznych oraz aktywnego udziału w życiu intelektualnym miasta. Jego szlacheckie pochodzenie z pewnością ułatwiło mu dostęp do edukacji i pozycji umożliwiających mu kształtowanie myśli filozoficznej i politycznej.
Niepewna data urodzenia i wiek
Dokładna data narodzin Parmenidesa jest przedmiotem historycznych debat. Jedna z chronologii, oparta na interpretacji dialogów Platona, sugeruje, że filozof mógł przyjść na świat około 515 roku p.n.e. Ta datacja, powiązana z opisem Platona o wizycie 65-letniego Parmenidesa w Atenach w czasach młodości Sokratesa (około 450 r. p.n.e.), wskazuje, że na dzień dzisiejszy Parmenides miałby około 2541 lat.
Prawdziwe nazwisko i patronimik
Dzięki odkryciom archeologicznym w Elei, udało się definitywnie potwierdzić nazwisko i patronimik filozofa. Odszukany cokół zawiera inskrypcję „Parmenides, syn Piresa”, co ostatecznie weryfikuje wcześniejsze przekazy historyczne, w tym te zanotowane przez Diogenesa Laertiosa, i wprowadza pewność co do rodowodu myśliciela.
Edukacja i mentorzy
Informacje dotyczące edukacji Parmenidesa są niejednoznaczne i rodzą rozbieżności wśród starożytnych świadków. Sotion twierdził, że Parmenides był uczniem Ksenofanesa, ale ostatecznie miał wybrać nauki pitagorejczyka Aminiasa. Z drugiej strony, Teofrast wskazywał na Anaksymandra z Miletu jako jego głównego mistrza. Te różne relacje sugerują, że Parmenides mógł czerpać inspirację z różnych nurtów filozoficznych i szkół myślenia, co mogło wpłynąć na unikalność jego własnych poglądów.
Życie osobiste i działalność publiczna
Rola ustawodawcy i polityka
Parmenides nie ograniczał się jedynie do sfery teoretycznych rozważań filozoficznych. Jego życie obfitowało w aktywny udział w rządzeniu rodzinnym miastem Elea. Plutarch, Strabon i Diogenes Laertios zgodnie podają, że Parmenides nadał miastu Elea kodeks doskonałych praw. Te prawne regulacje cieszyły się tak wielkim uznaniem, że wywarły trwały wpływ na porządek społeczny i polityczny miasta, podkreślając jego wszechstronny wkład w życie publiczne.
Możliwe wykształcenie medyczne
Jedna z inskrypcji odnalezionych w 1969 roku określa Parmenidesa mianem „Ouliades”. Niektórzy badacze interpretują to określenie jako przynależność do szkoły medycznej działającej pod patronatem Apollina Uliosa. Jeśli ta interpretacja okaże się słuszna, oznaczałoby to, że Parmenides nie był jedynie filozofem i politykiem, ale również posiadał wiedzę medyczną, co jeszcze bardziej poszerza zakres jego wszechstronności i zainteresowań.
Relacje z Zenonem z Elei
Parmenides utrzymywał niezwykle bliską więź ze swoim uczniem, Zenonem z Elei. Zenon nie tylko przejął po swoim mistrzu kierownictwo w szkole filozoficznej, ale był także jego bliskim przyjacielem. Znany ze swoich paradoksów ruchu, Zenon opracował je właśnie w celu obrony doktryn Parmenidesa przed licznymi krytykami, co świadczy o głębokim szacunku i lojalności ucznia wobec nauczyciela oraz o sile filozoficznego przesłania Parmenidesa.
Kariera filozoficzna i dzieła
Główne dzieło literackie: Poemat „O naturze”
Jedynym znanym dziełem Parmenidesa jest poemat filozoficzny, napisany w klasycznym heksametrze daktylicznym. Tradycyjnie tytułowany jest on „O naturze”. Do naszych czasów zachowały się liczne fragmenty tego dzieła, co jest znaczącym osiągnięciem, biorąc pod uwagę stan zachowania tekstów innych filozofów przedsokratejskich. Te fragmenty stanowią kluczowe źródło wiedzy o jego myśli.
Podział rzeczywistości: Droga prawdy i droga opinii
W swoim poemacie „O naturze” Parmenides wprowadza radykalny i fundamentalny podział na dwie drogi poznania, które kształtują nasze rozumienie rzeczywistości. Pierwsza z nich to droga prawdy (Aletheia), która opisuje jedność i niezmienność bytu. Druga to droga opinii (Doxa), odnosząca się do zwodniczego i zmiennego świata zjawisk zmysłowych. Ten dualizm stanowi rdzeń jego filozofii i stanowi wyzwanie dla tradycyjnego postrzegania świata.
Założyciel szkoły eleackiej
Parmenides jest powszechnie uznawany za twórcę szkoły eleackiej. Ten nurt filozoficzny wywarł ogromny wpływ na wczesną myśl grecką, kładąc nacisk na logiczną spójność i konsekwentne odrzucenie zmienności świata materialnego jako iluzji. Filozofowie eleaccy, inspirowani Parmenidesem, rozwijali jego idee, pogłębiając analizę bytu i poznania.
Fundament ontologii: „Byt jest, a niebytu nie ma”
Filozof ten jest powszechnie uważany za ojca ontologii, czyli nauki o bycie. Jako pierwszy tak rygorystycznie i logicznie sformułował fundamentalną tezę: „byt jest, a niebytu nie ma”. Ta prosta, lecz głęboka myśl stała się fundamentem dla całej późniejszej historii zachodniej filozofii, wywierając wpływ na takich myślicieli jak Platon i Arystoteles, kształtując ich rozumienie rzeczywistości i jej podstawowych kategorii.
Osiągnięcia naukowe i filozoficzne
Pionierskie odkrycia astronomiczne
Parmenides wykazał się również wybitnymi osiągnięciami w dziedzinie astronomii. Był prawdopodobnie pierwszym myślicielem, który sformułował stwierdzenie, że Ziemia ma kształt kuli i znajduje się w centrum wszechświata. Co więcej, poprawnie zidentyfikował, że Gwiazda Poranna i Gwiazda Wieczorna to ten sam obiekt, którym jest planeta Wenus. Te odkrycia świadczą o jego zaawansowanych obserwacjach i zdolnościach dedukcyjnych w kontekście kosmologii.
Teoria światła Księżyca
W swoim poemacie „O naturze” Parmenides zawarł rewolucyjną jak na tamte czasy obserwację dotyczącą Księżyca. Stwierdził, że Księżyc nie emituje własnego światła, lecz jedynie odbija blask Słońca. Ta trafna obserwacja świadczy o jego dogłębnych badaniach nad zjawiskami astronomicznymi i zrozumieniu natury światła, wyprzedzając swoją epokę.
Wkład w embriologię
Fragmenty dzieła Parmenidesa zawierają również szczegółowe obserwacje fizjologiczne dotyczące rozwoju płodu. Przedstawił w nich teorie na temat determinacji płci, co sugeruje, że prowadził on wczesne badania z zakresu embriologii i anatomii człowieka. Jego dociekliwość naukowa obejmowała zatem nie tylko kosmos, ale także najmniejsze formy życia.
Wpływ na współczesną naukę
Konceptualizacja Parmenidesa dotycząca ponadczasowego, niezmiennego bytu pozostaje zaskakująco aktualna w dzisiejszych debatach nad filozofią czasu. Jego idee znajdują oddźwięk w nowoczesnych koncepcjach fizyki teoretycznej, zwłaszcza w teoriach tak zwanego „wszechświata blokowego” (block universe), gdzie czas nie jest postrzegany jako płynący strumień, lecz jako statyczna całość.
Kontrowersje i debaty
Spór z Heraklitem
Istnieje trwająca od wieków debata naukowa, w której udział biorą wybitni badacze, tacy jak Diels czy Guthrie, na temat tego, czy Parmenides w swoim poemacie bezpośrednio atakował Heraklita z Efezu i jego słynną teorię powszechnej zmienności, określaną jako „wszystko płynie”. Alternatywną hipotezą jest to, że obaj myśliciele pisali niezależnie od siebie, formułując swoje filozoficzne systemy w odpowiedzi na inne bodźce lub tradycje myślowe.
Fikcyjność spotkania z Sokratesem
Większość współczesnych filologów klasycznych skłania się ku opinii, że opisane przez Platona spotkanie Parmenidesa z młodym Sokratesem w Atenach należy uznać za literacką fikcję. Według tej interpretacji, Platon użył tego zabiegu narracyjnego w celu skonfrontowania dwóch wielkich systemów myślowych i zilustrowania rozwoju swoich własnych idei, a nie jako przedstawienie faktycznego wydarzenia historycznego.
Ciekawostki z życia Parmenidesa
Boskie objawienie jako metoda filozoficzna
Parmenides przedstawił swoją filozofię nie jako wynik własnych spekulacji czy dociekań, lecz jako prawdę objawioną mu przez bezimienną boginię. Według jego relacji, do krainy bogini dotarł rydwanem, prowadzonym przez córki Słońca. Taki sposób prezentacji nadaje jego tekstowi charakter mistyczny i sakralny, sugerując, że jego filozoficzne wnioski mają boskie pochodzenie i są niepodważalne.
Odrzucenie próżni
Filozof kategorycznie odrzucał istnienie próżni, czyli pustki. Jego argumentacja opierała się na rygorystycznej logice: próżnia musiałaby składać się z „niebytu”. Skoro jednak niebyt, zgodnie z jego fundamentalną tezą, nie istnieje
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Parmenides
