Masaccio: Ojciec renesansowego fresku i Świętej Trójcy Quattrocenta

0

Masaccio, właściwie Tommaso di Ser Giovanni di Simone Cassai, urodził się 21 grudnia 1401 roku w Castel San Giovanni di Altura, a zmarł w drugiej połowie 1428 roku w Rzymie. Ten wybitny włoski malarz okresu Quattrocento, który w wieku zaledwie 26 lat przeszedł do historii jako jeden z pionierów wczesnego renesansu w malarstwie, pozostawił po sobie dzieła o przełomowym znaczeniu. Jego ojciec, Giovanni di Simone Cassai, był notariuszem, a matka, Jacopa di Martinozzo, pochodziła z rodziny karczmarzy. Ojciec artysty zmarł, gdy Masaccio miał zaledwie pięć lat, w tym samym roku, w którym urodził się jego brat Giovanni, który również został malarzem, zyskując przydomek „Lo Scheggia”.

Przydomek „Masaccio”, będący humorystyczną, acz nieco pejoratywną formą imienia Maso (skrót od Tommaso), sugerował „niezdarnego” lub „niechlujnego” Tomka. Nazwa ta mogła być używana, aby odróżnić go od jego współpracownika, Masolina, którego imię oznaczało „małego/delikatnego” Tomka. Pomimo braku dowodów na formalne wykształcenie artystyczne, 7 stycznia 1422 roku Masaccio został oficjalnie zarejestrowany jako niezależny mistrz w szanowanej gildii malarzy, Arte de’ Medici e Speziali, co świadczy o jego profesjonalnym statusie i zaangażowaniu w życie artystyczne Florencji. Jego kariera, choć krótka, okazała się niezwykle intensywna i przełomowa, wyznaczając nowe kierunki dla malarstwa renesansowego.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na grudzień 1401 roku urodzenia, w 1428 roku miał 26 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o małżeństwie.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Malarz.
• Główne osiągnięcie: Wprowadzenie linearnej perspektywy i realizmu do malarstwa, zapoczątkowanie wczesnego renesansu.

Wczesne lata i początki kariery

Tommaso di Ser Giovanni di Simone Cassai, znany światu jako Masaccio, przyszedł na świat w Castel San Giovanni di Altura, miejscowości, która dziś nosi nazwę San Giovanni Valdarno i znajduje się w regionie Toskanii. Jego nazwisko rodowe, „Cassai”, wywodziło się od profesji jego przodków – dziadka Simone oraz stryjecznego dziadka Lorenzo, którzy trudnili się stolarstwem i tworzeniem skrzyń, co po włosku nazywano *casse*. Wychowywał się w rodzinie o ustabilizowanej pozycji społecznej, gdzie ojciec, Giovanni di Simone Cassai, pełnił prestiżową funkcję notariusza, a matka, Jacopa di Martinozzo, pochodziła z rodziny karczmarzy. Tragiczne wydarzenie osierociło młodego Masaccio, gdy jego ojciec zmarł w 1406 roku, gdy artysta miał zaledwie pięć lat. W tym samym roku na świat przyszedł jego brat Giovanni, który również podążył ścieżką sztuki i zasłynął jako malarz, znany pod pseudonimem „Lo Scheggia”, co można przetłumaczyć jako „odprysk” lub „drzazga”. Te wczesne doświadczenia z pewnością kształtowały jego wrażliwość i stosunek do życia.

Pomimo braku formalnych zapisów dotyczących jego edukacji artystycznej, Masaccio wkroczył na ścieżkę zawodową z determinacją. 7 stycznia 1422 roku oficjalnie zarejestrował się jako niezależny mistrz w szanowanej gildii malarzy, Arte de’ Medici e Speziali. Podpisując się wówczas jako mieszkaniec parafii św. Mikołaja we Florencji, dał wyraz swojemu zaangażowaniu w życie artystyczne miasta. Jego kariera, choć krótka, okazała się niezwykle intensywna i przełomowa, wyznaczając nowe kierunki dla malarstwa renesansowego.

Przełom w malarstwie: Perspektywa i realizm

Masaccio jest powszechnie uznawany za pierwszego wielkiego malarza okresu Quattrocento, który dokonał rewolucyjnych zmian w technice malarskiej. Jego innowacyjne podejście polegało na śmiałym zastosowaniu linearnej perspektywy z punktem zbiegu, co pozwoliło na stworzenie iluzji trójwymiarowej przestrzeni na płaskiej powierzchni. Równocześnie mistrzowsko posługiwał się techniką chiaroscuro, czyli gry światła i cienia, aby nadać postaciom i przedmiotom wrażenie objętości i realizmu, odchodząc tym samym od płaskości i dekoracyjności gotyku międzynarodowego. Ten nowy sposób przedstawiania rzeczywistości, skupiony na humanizmie i fizycznej obecności postaci, stał się fundamentem dla dalszego rozwoju malarstwa renesansowego.

Jego twórczość wywarła ogromny wpływ na kolejne pokolenia artystów. Giorgio Vasari, biograf renesansowych mistrzów, uznał Masaccia za najlepszego malarza swojego pokolenia, podkreślając jego niezwykłą umiejętność naśladowania natury. Po jego śmierci Filippo Brunelleschi, architekt i przyjaciel artysty, miał krótko stwierdzić: „Ponieśliśmy wielką stratę”, co świadczy o głębokim uznaniu dla jego talentu i wizji. Masaccio faktycznie rozpoczął renesans w malarstwie, wytyczając drogę artystom takim jak Leonardo da Vinci, Rafael Santi czy Michał Anioł, którzy studiowali jego dzieła, czerpiąc inspirację z jego innowacyjnych rozwiązań.

Współpraca i kluczowe dzieła

Jednym z ważnych etapów w karierze Masaccia była jego współpraca z nieco starszym malarzem, Masolino da Panicale. Artyści ci tworzyli duet znany jako „duo preciso e noto”, czego przykładem jest wspólne dzieło „Dziewica z Dzieciątkiem i św. Anną”, datowane na około 1424 rok. W tym obrazie Masaccio odpowiedzialny był za przedstawienie Madonny i Dzieciątka, które namalował w sposób charakteryzujący się solidnością i ciężarem, co stanowiło wyraźny kontrast z delikatniejszym, bardziej linearnym stylem Masolina. Ta różnica w podejściu podkreślała unikalność stylu Masaccia, jego dążenie do monumentalności i fizycznej obecności postaci.

Szczytowym osiągnięciem Masaccia w dziedzinie fresku są prace wykonane dla bogatego Felice Brancacciego. W 1424 roku artysta otrzymał zlecenie na dekorację kaplicy w kościele Santa Maria del Carmine we Florencji. Tam stworzył między innymi słynny fresk „Grosz czynszowy”, gdzie mistrzowsko zastosował światłocień, sprawiając, że postacie rzucają cienie zgodnie z kierunkiem światła wpadającego przez okno kaplicy. To dzieło, podobnie jak inne z tego cyklu, stanowiło demonstrację jego rewolucyjnego podejścia do przedstawiania przestrzeni i postaci.

Szczególnie przełomowe było jego podejście do przedstawiania aktu ludzkiego. W dziele „Wygnanie z raju”, datowanym na lata 1426–1427, Masaccio przedstawił Adama i Ewę w sposób niezwykle emocjonalny i naturalistyczny. Zastosowanie skrótów perspektywicznych i odważne ukazanie nagich postaci było wówczas rzadkością i wywarło ogromny wpływ na późniejszą twórczość, w tym na dzieła Michała Anioła. Ten fresk, odkryty na nowo po renowacji w latach 80. XX wieku, z której usunięto domalowane później liście figowe zasłaniające nagość, stanowi dziś świadectwo odwagi artysty w łamaniu konwencji.

W 1426 roku Masaccio podjął się wykonania monumentalnego Ołtarza z Pizy (Pisa Altarpiece) na zlecenie Giuliano di Colino degli Scarsi da San Giusto, za kwotę 80 florenów. Niestety, dzieło to zostało rozproszone w XVIII wieku, a do dziś odnaleziono jedynie 11 z około 20 paneli, co stanowi stratę dla historii sztuki. Jednakże, jego arcydzieło „Trójca Święta”, namalowane około 1427 roku jako fresk w kościele Santa Maria Novella, jest uważane za najstarszy zachowany obraz, który systematycznie wykorzystuje perspektywę linearną. Masaccio mógł opracować tę technikę we współpracy z architektem Filippo Brunelleschim, a ślady po gwoździu i sznurkach, którymi artysta wyznaczał linie perspektywy, są widoczne do dziś, stanowiąc fascynujący dowód jego metody pracy.

Dziedzictwo i wpływ

Masaccio jest uważany za artystę, który faktycznie rozpoczął wczesny włoski renesans w malarstwie. Jego odejście od dekoracyjnego stylu gotyku międzynarodowego na rzecz humanizmu, trójwymiarowości i realistycznego przedstawienia postaci ludzkiej otworzyło nowe możliwości wyrazu artystycznego. Jego wpływ był tak znaczący, że Giorgio Vasari wymienia długą listę artystów, którzy studiowali jego dzieła w Kaplicy Brancaccich, wśród nich takich gigantów sztuki jak Leonardo da Vinci, Perugino, Rafael Santi i Michał Anioł. Ich późniejsze prace noszą wyraźne ślady inspiracji płynącej z innowacyjnych rozwiązań Masaccia.

Niestety, część dorobku Masaccia nie przetrwała próby czasu lub uległa zniszczeniu. Jedno z jego ważnych dzieł, fresk upamiętniający konsekrację kościoła Santa Maria del Carmine z 1422 roku, znany jako „Sagra”, został zniszczony pod koniec XVI wieku podczas przebudowy klasztoru. Dziś znamy je jedynie z rysunków, między innymi autorstwa Michała Anioła, co pozwala jedynie domyślać się jego pierwotnego wyglądu. Inne dzieła, jak fresk „Wskrzeszenie syna Teofila”, sugeruje się, że mogły zostać celowo uszkodzone w XV wieku, ponieważ zawierały portrety rodziny Brancaccich, którzy byli wówczas uznawani za wrogów potężnego rodu Medyceuszy. Te przykłady pokazują, jak złożone były losy dzieł sztuki, naznaczone nie tylko upływem czasu, ale także politycznymi i społecznymi zawirowaniami epoki.

Ciekawostką związaną z arcydziełem „Trójca Święta” jest umieszczony pod nim wizerunek szkieletu na sarkofagu z inskrypcją w języku włoskim: „Byłem tym, czym wy jesteście, a czym jestem ja, wy też będziecie”. Ten element *memento mori* miał przypominać wiernym o marności życia ziemskiego i przemijaniu, dodając głębię teologiczną do wizualnego majstersztyku perspektywy. Ponadto, na obrazie z 1426 roku Masaccio przedstawił Dziewicę Maryję z nimbem zawierającym elementy pseudo-arabskie, co świadczy o ówczesnych, fascynujących wpływach kulturowych i wymianie idei, które kształtowały sztukę i myśl epoki.

Najważniejsze dzieła w chronologicznym ujęciu

Krótka, lecz niezwykle intensywna kariera Masaccia zaowocowała szeregiem fundamentalnych dzieł, które zdefiniowały kierunek malarstwa renesansowego. Poniżej przedstawiono chronologiczne zestawienie jego kluczowych prac, ilustrujących ewolucję jego stylu i innowacyjnych technik:

• 1422: Fresk upamiętniający konsekrację kościoła Santa Maria del Carmine (znany jako „Sagra”), obecnie zniszczony, znany z rysunków.
• ok. 1424: „Dziewica z Dzieciątkiem i św. Anną” (współpraca z Masolino da Panicale).
• 1424: Freski w Kaplicy Brancaccich (kościół Santa Maria del Carmine we Florencji), w tym „Grosz czynszowy”.
• 1426: Ołtarz z Pizy (Pisa Altarpiece), rozproszony, zachowało się 11 z ok. 20 paneli.
• 1426–1427: „Wygnanie z raju” (fresk w Kaplicy Brancaccich).
• ok. 1427: „Trójca Święta” (fresk w kościele Santa Maria Novella we Florencji).

Kluczowe informacje biograficzne

Poniższa tabela zawiera zwięzłe podsumowanie najważniejszych faktów z życia i kariery Masaccia, ułatwiając szybkie zapoznanie się z jego biografią:

Warto wiedzieć: Masaccio jest uważany za artystę, który zapoczątkował wczesny włoski renesans w malarstwie. Jego odejście od dekoracyjnego stylu gotyku międzynarodowego na rzecz humanizmu i trójwymiarowości stanowiło przełom w historii sztuki.

Podsumowując, Masaccio, mimo krótkiego życia, zrewolucjonizował malarstwo dzięki zastosowaniu perspektywy linearnej i realizmu, pozostawiając nam dziedzictwo, które inspiruje do dziś. Jego przełomowe techniki i dzieła, takie jak freski w Kaplicy Brancaccich, stanowią fundament dla dalszego rozwoju sztuki renesansowej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Masaccio